Coca Cola Fabrikası

Coca Cola Fabrikası üzerinden bir tarih…

Vay canına sayın seyirciler; insan bir bina ya da mimarın peşinden giderken nerelere geliyor, neler öğreniyor inanamazsınız!

Başlayalım.

Malum; eserlerinin çoğunu Adana’da üretmiş mimar Ertuğrul Arf’ın -çoğu bugün olmayan- binalarının izini sürerken, Arf’ın, bugün Adana’da harabe halinde olduğu söylenen Coca Cola Fabrikası’nın da mimarı olduğunu öğrenip yazmıştım.

Ertuğrul Bey’in kızı Ayşe Karabiber de “İstanbul-İncirli’deki Coca Cola Fabrikası da babamın eseriydi” yazdı.

ÇOCUKLUĞUMUN İKONLARI

Çocukluğumun 3 ikonik yapısından biri kendisi (diğerleri Vakko ve Tercüman Gazetesi binaları). 

Bir zamanlar Bakırköy-İncirli-Londra Asfaltı (Şimdiki E5) desem… Elvan desem… Hatırlayanlar var mı; o da yıkıldı.

Onunla ilgili okuma yaparken Coca Cola’nın Türkiye’ye girişine düştüm.

Kadir Has – Ertuğrul Arf – Adana bağını yakaladım…

KADİR HAS’IN COCA COLA AŞKI

Kadir Has, Kayseri’de doğmuş, Adana’da büyümüş, İstanbul’da okumuş bir işadamı.

Coca-Cola’yla gençlik yıllarında Adana’daki İncirlik üssünde tanışıyor ve evde stoklayacak kadar çok seviyor. 1950’de ilk ABD seyahatinde her yerde gördüğü Coca-Cola’yı Türkiye’ye getirmeyi kafasına koyuyor ama başaramıyor.

Daha sonra, konuyu, Behçet Türkmen’e açıyor. ABD ve Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde askeri ataşelik yapmış, 27 Mayıs’ta emekli edilmiş Türkmen, bu iş için ABD’ye gidiyor ve 3 yıllık sürecin sonunda -aslında çok zor olan- işi çözüyor.

The Coca-Cola Company (TCCC), ürünlerin şişeleme ve dağıtımını yapmak üzere ilk ‘franchise’ı Has Grubu’na veriyor. Has Grubu da 1963’te 3,5 milyon liralık sermaye ile İstanbul Meşrubat Sanayi Anonim Şirketi’ni (İMSA) kuruyor.

Kurulan şirketin yüzde 5 hissesi Behçet Türkmen’e veriliyor. Hisselerin yüzde 95’i ise Kadir Has’la, kız kardeşi Fazilet Aksoy’un eşi Talip Aksoy arasında paylaştırılıyor (bkz. Talip Aksoy Evi).

GAZOZSUZ OLMAZ… PEKİ ELVAN KİM?

Peki Coca Cola bu kadar zor getirilmişken fabrikada kocaman Elvan markası da niye ön planda? 

Çünkü o zaman malum Türkiye’de gazoz var; her yerin kendi yerel gazozu. Halk, gazoza alışık. Yarırım maliyetli ve riskli, kola Türkiye’de tutmazsa gazozdan gidecekler. Peki ismi niye Elvan? Çünkü -hata yapmıyorsam- Kadir Has’ın yeğeninin, Kemal Has’ın kızının adı.

(Aynı ‘sağlamcı’ taktiği Pepsi de Türkiye girişinde Fruko gazozla yapmış. 80’lerde çocuk olmak!)

ORTAKLIK İŞİ BOZUYOR

Neyse, hikâyemize dönelim. Halk kolayı seviyor; kazanç gırla.

Kadir Has’ın kardeşi Kemal Has, -tam hangi aşamada bilmiyorum- bu teşebbüse ortak olmak istiyor, Talip Aksoy gönülsüz ama ‘kardeş hatrına’ kabul ediyor. Has’ların ortaklık payının yüzde 35’i Kemal Has’a devrediliyor. Ama anladığım ortaklar Kemal Has ile anlaşamıyor; önce kardeşi Kadir Has, âşık olup Türkiye’de kurduğu fabrikayı terk ediyor.

‘YEŞİLKÖY’DEKİ KÖŞKE EL KOYMAYA KALKTI’

Eski Dışişleri Bakanı İlter Türkmen de şunları anlatıyor: “Kemal Has babama büyük bir kazık attı. Kontrat yapmamışlar. Babamın yurtdışında bu iş için yaptığı masrafları bile geri istedi. Yeşilköy’de aileden kalma bir köşkümüz vardı, ona el koymaya kalktı. Para kazanamadığımız gibi hacizden zor kurtulduk. Daha önce kardeşim Güner’i de kaybetmiş olan babam çok üzüldü, hastalandı. 1972’de karaciğer kanserinden öldü.” 

Kemal Has, üst üste ortaklarının devir işlemiyle Türkiye’nin en zenginleri arasına girse de 1975’te 42 yaşında silahlı saldırıyla öldürülmüş. (Levent’teki Metal Kapak fabrikası önünde oradaki ortağı Ahmet Celepçi tarafından)

Bitmedi. 

Coca Cola bir dönem kapitalizmin de simgesi. Mahir Çayan, Kadir Has’ın yeğeni Mete Has ile Talip Aksoy’u kaçırıyor. (Kadir Has, Mahir Çayan ile kalıyor, 400 bin lira -o dönem çok para- fidye olarak Dev-Genç’e veriliyor. Daha sonra Kadir Has, teröriste fidye verdiği için yargılanıyor.)

Ne hikâyeler!

ADANA’DAKİ COCA COLA FABRİKASI

Peki ya Adana’daki fabrika; Coca Cola fabrikalarındaki seramik güzellikler.

O konuda Güney Mimarlık Dergisi’nde Hakan Kısacık’ın yazısına başvuruyorum:

“(…) İnşaat sürecinde âdeta ofisini şantiye alanına taşıyarak tüm aşamalarını takip eden Ertuğrul Arf, dönemin Güney Sanayi fabrikasının bir bloğundaki döner merdivenin çizimlerini 1 ayda tamamlamış. 

(…) İdari binadaki orta avluya bakan merdivenin korkuluk detaylarının güzelliğinden ve kolonların yüzeyindeki seramiklerden bahsediyordu. Uzun zamandır görmeyi istediğim bu orta avlu ve merdiven çıkışını fotoğraflamak için Fabrika alanına gittimde maalesef izin alamadığım gibi biçimsiz bir şekilde orayı terketmem söylendi. Üzüntü verici olansa yapının günümüzdeki hali biryana, onu fotoğraflama çabalarının da bu şekilde reddedilmesi çok daha kötüydü.”

*****************************

FOTO ALTLARI

Mimar Bülent Arf arşivinden. Sağdan sola: Kemal Has, Abdullah Öngen, Ertuğrul Arf ve fabrikanın satış müdürü Oğuz Siphai.

Seramik görselleri @salt_online – Sadi Diren arşivinden.

Sağdan sola: Kemal Has, Abdullah Öngen, Ertuğrul Arf ve fabrikanın satış müdürü Oğuz Siphai. (Mimar Bülent Arf’ın arşivinden)

BU YAZIYI PAYLAŞIN:

WhatsApp
Email
Twitter
LinkedIn
Telegram
Facebook

YORUMLAR

4 Yorumlar
  • Aslı Onuş
    Tarih: 18:35h, 23 Ağustos Yanıtla

    İncirli Bahçelievler arasındaki CocaCola fabrikası çocukluğumun önemli mekanlarındandır. Şişeleme bölümünün bantlarının bir kısmı binanın dışından geçerdi ve biz o şişelerin geçişini seyretmeye giderdik 🙂 Çok uzun süre atıl bir şekilde, bir bekçiyle ayakta durmaya çalışan bina keşke restore edilip bir sanat merkezi veya sanat atölyesi yapılsaydı. Ne yazıkki yıkıldı. Yerine çok katlı bir bina inşaatına başlandı.

    • Nilay Örnek
      Tarih: 11:58h, 24 Ağustos Yanıtla

      Vakko, CocaCola-Elvan… Çocukluk anıları…

  • KARTAL
    Tarih: 20:17h, 06 Eylül Yanıtla

    BAKIRKÖY ORTA OKULA GİDERKEN BELEDİYE OTOBÜSÜ ÖNÜNDEN GEÇERDİ ÖMÜR VAKKO TERCÜMAN BİNALARI ANILARIMI TAZELANDİ.

  • M. Çifçi
    Tarih: 12:03h, 20 Temmuz Yanıtla

    Yanlış hatırlamıyorsam sene 1983 de 13 yaşımda iken babam bir hanımefendiye B. Çekmecede yazlık kiralamış benide Coca-Cola’nın fabrikasına yollamış anahtar teslim ettirmişti. O çocuk halimle şu an ismini hatırlayamadığım o Hanımefendiyi görünce o an vurulmuş ilk çoçukluk platonik aşkımı yaşamıştım. Bana Coca-Cola ısmarlamış içerken öyle onu seyretmiştir. O kadar güzeldi.

Bir yorum yazın

DİĞERLERİ

Göztepe

Emiroğlu Apartmanı

Malum binalara algım açık, bir güzel apartman gördüğüm an, “Bana yazar mısınız sizin apartmanı?” diye soruyorum. Eda Emiroğlu’nun @rapsodistanbul hesabında harika fotoğraflarla şöyle bir ifade gördüm: “Geçenlerde bizim aile apartmanına Mimar Sinan Üniversitesi’nde yüksek lisans yapan iki öğrenci uğramış. Hocaları Yakın Geçmişin Mirası ve Korunması

Devamı »
Cihangir

Güneşli Sokak

Yılların Güneşli Sokak’ı… İstanbul Cihangir’de oturup da bilmeyen yoktur.  10/7/2020 tarihinde açıklanan bir kararla Beyoğlu Belediye Meclisi, ‘Kapıcılar Kralı’ ve ‘Çöpçüler Kralı’ filmlerinin çekildiği sokağın adının Kemal Sunal Sokağı olmasına karar vermiş. Sokakta oturanlar, evleri-anıları olanlar ne hissediyor, nasıl bakıyor merak ediyorum. Kaydını düşelim; üç

Devamı »
Nişantaşı

Marmara ve Sümer Apartmanları

Güzel bina sevdamın nedenlerinden biri de bu iki binadır. Çünkü daha sıradan apartmanların, yazlık evlerin olduğu semtlerde oturan benim gibi çocuklar için -daha önce de söylemiştim- Vakko Fabrikası, -eski- Tercüman binası, Sümer ve Marmara gibi apartmanlar, Gümüşsuyu-İnönü Caddesi’ndeki binalar bir başkadır… O başkalık dikkat çeker,

Devamı »
Florya

Beyti Et Lokantası

Beyti… En, en, en sevdiklerimden.  Malum; İstanbul’un en eski et lokantası. 1945’te Kırım göçmeni Abdülmuttalip Güler ve oğlu Beyti Güler tarafından Küçükçekmece Gölü kıyısında 4 masa, 16 sandalyeli küçük bir köfteci olarak açılmış. Birkaç yılda ızgara et lokantası haline gelmiş.  Beyti Bey’in çok çalışkan ve

Devamı »
Erzincan

Erzincan Otogarı

Mimar Danyal Tevfik Çiper’in 1993’te Erzincan’da yaptığı Erzincan Galeria -Gemi İş Merkezi-, şimdiki ismiyle ‘Alparslan Türkeş İş Merkezi’yle ilgili bir metin yazdıktan sonra koleksiyoner kimliğiyle tanıdığım Ömer Tavşanoğlu yazdı ve sayesinde Erzincan ile Danyal Bey’in bağlantısının nasıl kurulduğunu anlamış oldum. Ondan aktarayım: “Danyal Teyfik Çiper’in Erzincan’daki güzel

Devamı »
Çiftehavuzlar

Tomsu Evi (Leman Apartmanı)

“Bir zamanlar, İstanbul’un Çiftehavuzlar semtinde, o zamanlar adı gibi yemyeşil olan bir Kadıköy sokağı, Yeşil Bahar Sokak’ta Türkiye’nin ilk iki kadın mimarından biri olan Leman Cevat Tomsu’nun “hayatının projesi” gibi gördüğü evi vardı. Her köşesinde mimarın ince zevkini yansıtan ev, Tomsu’nun 1988’deki vefatının ardından 1990’da yıkıldı,

Devamı »
Çankaya

Pembe Köşk

Bugünkü yapı Ankara’dan; konuk yazarım Yiğit Ahmet Kurt. Buyrunuz… Eylül 1923; Garp Cephesi Kumandanlığı tamamlanmış, artık Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde hariciye vekilidir İsmet Paşa. Kısa bir süre sonra Cumhuriyet ilan edilecek, kendisi de ilk başbakan unvanını alacaktır. Düşman işgalinden kurtarılmış bu yeni ülkede sıra artık

Devamı »
Büyükada'nın Yaşlanmayan Modernleri
Hasan Çalışlar Arşivi

Çok sevdiğim mimar Hasan Çalışlar’ın, Instagram’da oluşturduğu ve “Büyükada’nın Yaşlanmayan Modernleri” adını verdiği arşivine, bundan sonra sitenin bu bölümünden ulaşabileceksiniz.