Efi Apartmanı

Peki kim bu Sabiha Bozcalı? -Belki de- Türkiye’nin ilk kadın illüstratörü, ressam ve çalıştığı günlerde çok öyle adlandırılmasa da bugünden yaptığı işlere bakınca kesinlikle bir grafik sanatçısı.

En çok bilinen özelliklerinden biri, Reşat Ekrem Koçu’nun ünlü İstanbul Ansiklopedisi’ni resimleyen kişilerden biri olması; 11 ciltte 901 çizimi var. Üstelik Koçu’nun gözdesi, daha çok telif verebilse hep Bozcalı ile çalışacak kendisi.

Sabiha Hanım, uzun yıllar Milliyet Gazetesi’nin de çizeri; bu net, bu asli işlerinden. Başka gazetelerde de çizer olarak anılmasının nedeni belki de Koçu; çünkü Koçu bir yere tefrika verdiğinde -ki çok gazetede yazabiliyor- Bozcalı’nın çizeri olmasını istiyor.

METKUPLAR SENİ SÖYLER….

Eminim ki fotoğraf da size biraz hissettirmiştir, Bozcalı köklü, zengin, iyi eğitimli, ilişkileri olan bir aileden geliyor.

Dahiliye Nazırı Memduh Paşa’nın kızı Handan Hanım ile Bahriye Nazırı Bozcaadalı Hasan Paşa’nın oğlu Amiral Rüştü Paşa’nın ikinci çocuğu. Abisi Alinur Bozcalı sayesinde de ben -neredeyse- hangi dönem nerede oturduğunu öğrenebiliyorum Sabiha Hanım’ın.

Çünkü yurtdışında ve bulunduğu her yerden mektup gönderiyor! 

Çünkü Sabiha Hanım yıllar ve yıllar boyunca her mektubu zarfıyla saklıyor, günlükler tutuyor. Ve -şükür ki- SALT Araştırma, Şehir Üniversitesi Taha Toros arşivleri bunları şahane bir şekilde sergiliyor (siz de online izleyebilirsiniz). SALT’taki Ressam Sabiha Rüştü Bozcalı sergisi de harikaymış.

3 DİL, ŞAHANE HOCALAR

1903 ya da 1904 doğumlu Hatice Sabiha Rüştü Bozcalı, kendisi gibi sanatçı annesinin teşvikiyle, 5-6 yaşında resme başlamış ve 95-96 yıl süren yaşamının neredeyse yarısını eğitimle geçirmiş.

15 yaşında sanat eğitimi için yurtdışına gönderilmiş, Münih’ten Roma’ya, Paris’ten İstanbul’a farklı ülke ve şehirlerde Paul Signac, Giorgio de Chirico, Lovis Corinth, Moritz Heymann, Karl Caspar, Feyhaman Duran, Namık İsmail gibi hocaları olmuş.

İtalyanca, Almanca ve Fransızca biliyormuş.

‘İNŞALLAH AFİYETLE OTURURUZ’

Günlük tutmak ile refahın bir ilişkisi var mı diye düşünürüm bazen; niye günlük tutmadığımıza dair fikirler ortaya koyarken… (Ama öyle olsa Anne Frank günlük tutmazdı).

Sabiha Rüştü Bozcalı -iyi ki- günlük tutmuş, yine iyi ki bunlar mümkün olduğunda bir arada tutulmuş, Tlabar ailesince bunu değerli bulan SALT’a bağışlanmış.

Bozcalı’nın 1941 yılı ajandasından: “12’sinde Kireç’ten Mis Sokak Efi Apartmanı’na taşındık. İnşallah, afiyetle otururuz.”

25 Eylül 1941’de babasıyla Beyoğlu’na inmiş, muhallebi yiyip o evi tutmuşlar. 12 Ekim ise taşınma…

‘Kireç’ neresi? O yarın…

Mis Sokak Efi Apartmanı penceresinden resmi, eskizi de var Sabiha Hanım’ın.

Önceki gün gittim.

Efi Apartmanı taş gibi duruyor. Altındaki ocakbaşı bile bozmamış.

Çizimlerden belli ki Sabiha Hanım Üst katlardan birinde okurmuş, şimdilerde bir daire kiralık, içi eskisi gibi değil, çok değişmiş ama anlaşılan 3+1, 200 metrekare daireler.

Burası Bozcalı’nın yurtdışında yaşadığı yerler haricinde İstanbul’da yaşadığı ilk apartman dairesi bile olabilir.

Sonra Gümüşsuyu ve Nişantaşı’nda…

Efi Apartmanı’nın bir dönem Ermeni ya da Rum mimarlar tarafından yapıldığını düşünüyorsam da sadece bir tahmin. 

Bu konuda okuyabileceğiniz çok kaynak var.

Ben Emin Nedret İşli ile Ömer Durmaz sohbetini çok sevdim onu da buraya ekleyeyim.

Kuzeninin reklam ajansına -bir dönem de isimsiz- grafik tasarımlar yapan, ansiklopedi ve dergiler için desenler yapan, resimlerini bugün az görebildiğimiz Bozcalı’nın resimlediği kitapları da şöyle bırakayım:

• Orhan Veli (Türkçeye uyarlayan) La Fontaine Masalları, 2 Cilt, İstanbul, 1943
• Reşat Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul, 1945
• Dorothy Blatter, The Turkish Twins, (çeviren: Cahit Uçuk), 1956
• Nezihe Araz, Anadolu Evliyaları ve Yunus Emre, İstanbul, 1958
• Reşat Ekrem Koçu, Osmanlı Padişahları, İstanbul, 1960
• Reşat Ekrem Koçu, Forsa Halil, İstanbul, 1962
• Reşat Ekrem Koçu, Patrona Halil, İstanbul, 1967
• Reşat Ekrem Koçu, Kabakçı Mustafa, İstanbul, 1968

* Apartman fotoğraflarını ben çektim, Sabiha Hanım’ın fotoğrafları SALT Research‘den; minnettarlıkla:)

EFİ KİM? EFTIMIA LEONTIDIS

Bu arada yazı yayınlandıktan bir yıl kadar sonra gelen şahane bilgiyi, Selçuk Uzun’un yazdığı yorumla öğrendim; Efi adı Eftimia’nın kısaltılmışı imiş. Eftimia Spiridou Leontidis’in yani…  Selçuk Bey’in 6 Kasım 2022 tarihli mesajını buraya ekliyorum:

“Merhaba. Medyascope sitesinde sizinle yapılan röportajdan sonra sayfanızda Efi Apartmanı ile ilgili sayfayı buldum. Efi adı Eftimia’nın kısaltılmışıdır. Leontidis ailesinden Menelaos Leontidis’in eşidir. Kızlık soyadı Spiridou. Binayı satın aldıklarını sanıyorum. Menelaos´un 2 erkek çocuğu vardır: Kleanthis ve Achilleas. Menelaos 1946´da, Eftimia 1961 yılında vefat ettiler. Baba Kleanthis ve anne Ekaterini ile birlikte mezarları Kurtuluş´taki Aya Lefter (aia lefter Kilisesi) mezarlığındadır.

Menelaos ve Eftimia´nın çocuklarından Kleanthis, 1964 sürgününde ilk gönderilen sürgünlerden. Daha sonra Achilleas sürgün ediliyor. Bu bilgiler Achilleas’in oğlu Kleanthis (Leontidis ailesinin 5. nesili) tarafından da doğrulanmıştır. Bu bilgiler yakında yayınlanacak Leontidis ailesi ile ilgili kitapta yer almaktadır.”