Sadık Paşa Apartmanı

Yapım Yılı: 1880’ler

Konuk yazarım iç mimar Didem Avincan, kendisi niye “Sadık Paşa Apartmanları”nı yazdığını detaylı anlatıyor zaten… Hemen sözü ona bırakıyorum, sadece, karıştırılmasın diye zamanında “Sadık Paşa Apartmanları” diye iki bina olduğunu, sonradan tek -kapısında aslan olan- binanın Sadık Paşa Apartmanı olarak anılmaya başlandığını belirteyim.

Şimdi binalardan birinin yerinde -yeniden- büyük yeni bir bina var. Diğeri eskiden olduğu gibi duruyor.

Buyrunuz yolculuğa; Didem Avincan anlatsın:

GALATA KULESİNİ KERTERİZ ALMAK

İstanbul’un en çok fotoğrafı çekilen yapılarından biri kuşkusuz Galata Kulesi… Kulenin hemen dibinde olan Petraki Han üzerine çalışırken eski İstanbul fotoğraflarından da mutlaka faydalanmak gerekirdi.

Fotoğrafların çekildiği tarihler aradığımız yapının inşa tarihi için de büyük ipucu. İşte böyle iki muhteşem fotoğraf var: biri Abdullah Biraderler ’in 1880-1893 tarihli, diğeri de Sébah&Joaillier 1889 tarihli La Tour de Galata fotoğrafları. Her iki kadrajda da kulenin giriş kapısını görebildiğimiz ve kapıya göre yerleşim açısı da uyduğundan, kulenin solundaki yapıyı Petraki Han olarak gördüm. Ama yanılmışım!

YETERİNCE DİKKATLİ BAKIYOR MUYUM?

Cephesini benzetmekle birlikte, kat silmelerinin birbirini takip etmemesi, en solda sağır bir cephe görmem (halbuki Petraki Han’ın tüm cephelerinde pencere açıklığı mevcut) gibi nedenlerle tam olarak kafama oturmasa da öyle görmek istedim sanırım. Belki tadilat yapıldı, bir kısmı değişti açıklamasını yaptım kendime. Hatta Instagram’daki yorumlarda @akdeniz_nuriye ‘binaya bitişik başka bina yoktu sanki’ diye yazdığında, haklıydı, iki bina idi gördüğümüz. Birisi Kelsen ve diğeri de Sadık Paşa Apartmanları… Cevaben benim de tereddütlerim olduğunu yazdıktan sonra araştırmaya devam ettim, yine Instagram’daki @resimlitarih hesabı sahibi Necati Göksel’e danıştım ve kendisi resimdeki apartmanın Sadık Paşa Apartmanı olduğunu, söyledi. Yani o tarihlerde henüz Petraki Han yapılmamıştı, biriki yıl sonra hemen yanı başına, fotoğrafta görülen boşluğa inşa edilecekti. 

Yine kolektif bir çalışmayla büyüyeceğini düşündüğüm Sadık Paşa Apartmanı dosyasını açalım o zaman.

TARİHLER-HARİTALAR

Sadık Paşa Apartmanı bugün Büyük Hendek Sokak üzerinde, Pekmezyan Apartmanı (günümüz Anemon Otel) ile arasında Kule Çıkmazı var.

1858-1860 tarihli G. D’Ostoya haritasında, orada bir yapılaşma var gibi okunuyor, kahverengi ile gösterildiğine göre o tarihlerde ahşap yapılar varmış. (Pembe ile gösterilseydi kâgir olduğunu anlardık.)

O kadar önceye gitmiyor demektir.

1905 Goad haritasında, bugünkü Kule Çıkmazından Galata Sokak’a kadar uzanan alan ‘Appartements Sadık Pacha’ olarak yazılmış. Tek parça değil de iki parça halinde görüyorum. Demek bitişik iki apartman yaptırılmış ve bunlar Sadık Paşa Apartmanları olarak anılıyorlarmış. Fotoğraflar, bugünkü Galata Kulesi Sokağa bakan bölümünü gösteriyor Sadık Paşa Apartmanları’nın. 1889 yılı Sébah & Joaillier** fotoğrafında inşaat halinde, diğerinde ise (apartmanda perdeler/dükkan tenteleri seçildiğine göre) yaşamına başlamış…

1949 Nirven Haritalarında, o büyük parselde gayet net olarak biri 6 diğeri 5 katlı iki ayrı kütle olarak çizilmiş ama sadece Kule Çıkmazına bakan taraf Sadık (Sadi) Paşa Apartmanı olarak yazılmış. Her ne kadar Goad’da ikisine birden dense de, bugün kaynaklarda Kule Çıkmazı tarafındaki yapı Sadık Paşa Apartmanı olarak anılıyor. Ayşe Derin Öncel kitabında bu Neoklasik Apartmanı 1895-1905 arasına tarihliyor.

MİMARLAR BİNAYA YAZILINCA 

Ne güzel, apartmanlardan birinin mimarları belli hatta bina üzerine işli! Kayıt tutma-arşivcilik konusunda genelde bu şehre üzüldüğüm için, böyle görünce çok şükür yapanlar imzalarını işlemişler diye seviniyorum, en azından bina kendi kaydını tutuyor cephesinde.

Constantin Galatis ve Stavros Christidis Sadık Paşa Apartmanı’nın mimarları olarak geçiyor. (Kule Çıkmazı tarafındaki bina)

Bu iki mimarın 1899-1904 yılları arasında İstanbul’da ortak çalıştıkları, sonradan ayrı bürolarda devam ettiklerini, Constantin Galatis’in İran Büyükelçiliği’nin de mimarlığını yaptığını okudum.(1)

Belçika Liege Akademisi Mimarlık Şubesi’nden mezun olan Rum asıllı Stavros Christidis’in 1921 tarihine kadar yine İstanbul’da bürosu görülüyor kayıtlarda.

(Bunu neden söyledim, çünkü Stavros Christidis ismine, Atina’da OlympiaTheatre (bugün Olympia Municipal Music Theatre Maria Callas ) mimarı olarak rastladım. Yapının orijinali 1915’de yapılmış, tarihler tutuyor isim benzerliği değilse belki aynı kişidir. )

YAKIN GEÇMİŞ

2015 sokak fotoğraflarında, Galata Sokak’a bakan taraftaki apartmanın zemin ve birinci katı üzeri kiremitle örtülmüş olarak duruyor. Bir nedenle üzeri yıkılmış, günümüze tamamı gelememiş bir süre böyle kullanılmış diye anlıyorum. Bitişik nizamdaki, üzerinde imzaların olduğu kütle de fotoğrafta görülüyor. 2017’de aynı yerde bir inşaat hali görülmekte. Büyük olasılıkla rekonstrüksiyon yapılıyor.

Bina, 19. yy fotoğraflarında olduğu gibi eski yüksekliğine getirilmiş ve bugünkü halini almış.

KİŞİSEL GÖRÜŞ VE TAHMİNLER

Goad Harita’sında Sadık Paşa Apartmanları olarak geçen bu kütleler belli ki sırayla yapılmış, aynı kişi tarafından sipariş edilmiş. Mimar imzalarının olduğu apartman cephesi iyon başlıklı yivli pilasterleri ile Neo Klasik üslup çerçevesinde, çok daha süslü, solundaki kütle ise daha sade.

Peki kim bu Sadık Paşa? Daha doğrusu bu apartmanları yaptıran hangi Sadık Paşa? Bu hesapta Cihangir Sadık Paşa Konağı’nda bir Sâdık Paşa okuduk. Müslüman olmadan önceki adı Michal Czajkowski olan. Nam-ı diğer Çayka Paşa (3). 1808’de doğmuş ve 1886’da ölmüş. Apartmanı yaptıran o olabilir mi, belki son yıllarında.

Bir Sadık Mehmet Paşa var (1826-1901). O da maliye nâzırlığı yapmış. Ancak onun 28 Mayıs 1878’de II. Abdülhamid tarafından azledilerek, bir daha gelmemek üzere İstanbul’dan uzaklaştırıldığını okudum, Limni adasında vefat ettiğini de(4). Dolayısıyla ilk bahsi geçen Polonyalı Sadık Paşa akla daha yatkın geliyor, ama tabii kanıt ister.

KAYNAKÇA/NOTLAR

KAYNAKLAR

*1905 Goad Haritas’ında Petraki Han olarak görünmekle beraber, şark yıllıklarında Petraki Apartmanı, Petraki Evi anlamına gelen ‘appart. ve maison’ kelimelerine de rastlıyoruz. Detaylı okuma için: Petraki Han

**Necati Göksel bu fotoğraf tarihlemesi için, Engin Özendes’in ‘Sébah & Joaillier’den Foto Sabah’a:

fotoğrafta Oryantalizm’ kitabından yararlandığını belirtti.

1: İstanbul Mimarisinde Sanatkâr İmzaları (1800-1923), Kubilay Arpacı

2: Apartman, Galata’da yeni bir konut tipi, Ayşe Derin Öncel, https://books.openedition.org/ifeagd/1595

3: https://islamansiklopedisi.org.tr/sadik-mehmed-pasa–caykovski

4: https://islamansiklopedisi.org.tr/sadik-mehmed-pasa

Yararlanılan diğer kaynaklar:

1800-1950 Yılları arasında İstanbul’da Faaliyet gösteren Rum Mimarlar, Oya Şenyurt, Y. Lisans Tezi,

2002 ve 19.yy Galata ve Pera Apartman-Konutlarında Orta Sofa-Hol Tipolojisinin Gelişimi, A. Alp

Sunalp, doktora Tezi, 1999

* İki Sadık Paşa’nın yeni fotoğrafları Nilay Örnek.

BU YAZIYI PAYLAŞIN:

Share on whatsapp
WhatsApp
Share on email
Email
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on telegram
Telegram
Share on facebook
Facebook

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış.

Bir yorum yazın

DİĞERLERİ

Yeldeğirmeni

Valpreda Apartmanı (İtalyan Apartmanı)

Bu yazıyı okumadan önce mimar, mühendis, şehir plancısı Aron Angel hakkındaki şu yazıyı okuyun isterim… Aron Angel’in ailesi, Sultan Abdülaziz’in isteği ve davetiyle İstanbul’a geliyor -çok güzel hikâye-. O ise 6 Haziran 1916’da Kadıköy Yeldeğirmeni’nde dünyaya geliyor.  Aron Angel ile ilgili ilk yazıda bahsettiğin ‘İstanbul

Devamı »
Suadiye

Mr. Varber Villası

Çoğu yıkılmış, için boşaltılmış cephesi ‘aynı gibi’ gösterilmeye çalışılmış. Var olanlardan gitmeye, öğrenmeye çalışıyorum. Bu villayı da aradım ma fark ettim ki artık yok. Villanın mimarı Vedat Tek. Tek, Türkiye’nin formal eğitim görmüş, bugünün meslek anlayışı içinde mimarlık tasarımı ve uygulaması yapmış ilk Türk mimarı

Devamı »
Çiftehavuzlar

Tomsu Evi (Leman Apartmanı)

“Bir zamanlar, İstanbul’un Çiftehavuzlar semtinde, o zamanlar adı gibi yemyeşil olan bir Kadıköy sokağı, Yeşil Bahar Sokak’ta Türkiye’nin ilk iki kadın mimarından biri olan Leman Cevat Tomsu’nun “hayatının projesi” gibi gördüğü evi vardı. Her köşesinde mimarın ince zevkini yansıtan ev, Tomsu’nun 1988’deki vefatının ardından 1990’da yıkıldı,

Devamı »
Cihangir

Hazzopoulo Apartmanı (Ayramin Otel)

Beyoğlu Tel Sokak 29 numarada yer alan binayı -telefonuma baktım- 2020 yılından beri pek çok kez fotoğraflamışım (Salt Arşiv, Eleonora Arhelaou fotoğrafları serisinde 1996 yılına ait fotoğraflar da buldum). Üstelik dar bir dönemeçte binanın tümünü aşağıdan fotoğraflamak oldukça güç ama kendisi kısıtlı açılardan bakınca bile

Devamı »
Çankaya

Koruk Apartmanı

Burada daha önce de söylemişimdir; ‘Tevâfuk’ çok sevdiğim bir kelime; hakedilen, haklı tesadüf demek… Bu da bir teevâfuk mudur? Nasıl Olunur için Arif Keskiner ile söyleşeceğiz… Okuyorum. Arif Bey, Ergin Günçe’den bahsediyor… Sonraları ‘Komünist Arif’ lakabını bili almasına yol açacak Nazım Hikmet şiirleriyle, sonrasında oğlu

Devamı »
Arnavutköy

Çamlıbel Apartmanı

Faruk Nafiz Çamlıbel. Tam bir İstanbullu… Ama Anadolu tecrübesiyle, uzun yolculukları, algı ve vicdanıyla Anadolu’nun da şairi. Tiyatro oyunlarından romana şiirden başka alanlarda da ürün vermiş, her daim öğretmenlik de yapmış, Behçet Kemal Çağlar ile birlikte Onuncu Yıl Marşı’nı yazmış bir isim.  Han Duvarları’nın yazarı malum. Meğer

Devamı »
Kurtuluş

Zümrüt Palas

Ressam Hamit Görele. Resimlerine aşina olmayanlar bile bilir ismini diye düşünüyorum. Özetle… Giresun’da doğmuş, Güzel Sanatlar Akademisi’nde Hikmet Onat ve İbrahim Çallı’nın öğrencisi olmuş, 1928’de mezun olduktan sonra Avrupa Resim Yarışması’nda ikinci olmuş, devlet bursuyla Paris’e giderek Andre Lhote ve Fernand Leger’in atölyelerinde öğrenim görmüş. 

Devamı »